Tezhipte Kullanılan Malzemeler

Altın

Tezhib sanatının başlıca malzemesidir. Günümüzde tezhib sanatı ile uğraşan müzehhipler altını varaklar halinde temin ederler. Altının varak haline getirilmesi için çeşitli işlemlerden geçmesi gerekirdi. Yağsız kuzu derisi arasındaki altın parçaları, özel çekiç kullanılarak dövülmek sûretiyle ezilirdi. Bu işleri altın varakçılar yapar, mücellitler de bu varakları ezerek müzehhiplere hazırlarlardı. Bugün altın ezme işi müzehhipler tarafından yapılmaktadır.

Altının ayar derecesine göre çeşitleri vardır. Bu derecelerden doğan renk tonları ile değişik tonlamalar elde edilmiştir. Gümüş ilâvesiyle elde edilen, fakat ayarı düşük olan yeşil altın da kompozisyonlara değişik tonlar kazandırmaktadır. Bunun dışında beyaz, kırmızı ve antik altınlar da vardır.

Arap Zamkı / Zamk-ı Arabi

Altın ezerken kullanılan altın varak parçacıklarının birbirine yapışmasını sağlayan ve ağaçların reçinesinden elde edilen maddedir. Arap zamkı, mürekkep ve boya yapımında da kullanılan önemli malzemelerdendir.

Miksiyon

Varak altını kâğıt, ahşap, metal, mermer gibi yüzeylere yapıştırmak amacıyla kullanılan malzemedir. Yapıştırma süreleri farklı olan miksiyonlar mevcuttur.

Jelâtin

Hayvanların kemik ve kıkırdaklarından veya bitkisel yosunlardan elde edilen renksiz, yapışkanımsı bir malzemedir. Tezhip sanatında murakka yapımında kullanılan muhallebinin içine konulur. Ayrıca altın sürerek çalışılan alanlarda, su içerisine konularak altının yüzeye yapışmasını sağlar.

Fırçalar

Tezhipte kullanılan fırçalar, kullanıldıkları yerlere göre isim alırlar. Müzehhipler bugün samur kılından hazır fırçalar kullanmaktadır. Eskiden kullanılan fırçaların, üç aylık kedinin ensesinden veya samurdan alındığı, ayrıca çulluk kuşunun ensesinden veya kanat ucundan alınan tüylerle yapıldığı söylenmekte ise de kesin bir bilgi edinilememiştir.

Çeşitlerine göre fırçalar şöyledir: Çok ince ve muntazam uçlu olanı tahrir fırçası,  zeminin büyük ve küçüklüğüne göre kalınlığı değişeni zemin fırçası, değişik kalınlıkları olan ve altın sürmede kullanılanı ise altın fırçasıdır.

Mühre

Tezhipte altın kullanıldıktan sonra parlatılarak boya görünümünden çıkarılır. Bu parlatmada zermühre kullanılır. Zermühre ve kâğıt mühresi olmak üzere iki çeşit mühre vardır.

Altın parlatmaya yarayan ucu akik mühreye zermühre; ucu eğri ve düz sivri olan ve ince alanları parlatmada kullanılan mühreye sivri mühre; uç tarafı yassı olan ve daha geniş alanları mührelemek için kullanılan mühreye yassı mühre denir.

Kâğıt mühresi ise üç çeşittir: Her iki taraftan tutularak kullanılan ağaçtan yapılmış merdane biçimindeki mühreye çakmak mühre; yumurta büyüklüğünde, camdan yapılmış mühreye cam mühre; deniz böceklerinin kabuğundan yapılan mühreye böcek mühre denir.

Boyalar

Eski tezhib sanatımızda kullanılan boyalar, kök ve toprak boyalardan hazırlanırdı. Toprak boyalar arap zamkı ile iki mermer arasında ezilerek ince toz haline getirilir, içine pekmez veya gliserin katılır ve zemin üzerine fırça ile uygulanırdı. En eski bilinen boyalar, balmumu isinden yapılan siyah, üstübeç beyazı, lapus lazuli ve lahor çividi lacivertleridir.

Kâğıt

Kitap sanatlarında yazı malzemesi olarak kullanılan kâğıtların en eskisi parşömendir. Özellikle Mushaflarda kullanılmıştır. Daha sonra papirüs görülür. Papirüs yerini kâğıda bırakmıştır. Osmanlıların yaptıkları kâğıtlar Avrupa’da önemle aranan kâğıt olmuştur. Daha sonra İslâm dünyasında Avrupa kâğıdı yayılmış, özellikle İtalyan kâğıdı tercih edilmiştir.

Müzehhipler için kâğıt büyük önem taşır. Kâğıtlar tezhiplenmeden önce boyama, aharlama, mühreleme ve dinlendirme gibi aşamalardan geçirilerek en elverişli duruma getirilir ve öyle kullanılır. Kitap sanatlarında kullanılan kâğıdın haricinde, levhalarda kullanılan ve murakka adı verilen üst üste kâğıtların yapıştırılmasıyla elde edilen bir çeşit mukavva olan kâğıdı da müzehhipler kendileri hazırlamaktadır.