Türlerine Göre Minyatürlü Osmanlı El Yazmaları

Edebî Eserler

Minyatürlerle resimlenmiş, Türkçe ya da Farsça olarak kaleme alınmış yazma eserleri; divanlar, mesnevîler, beş mesnevîden oluşan hamseler, şiir mecmuaları, atasözleri, öyküler ve şair tezkireleri olarak gruplandırmak mümkündür. Dilsuznâme, Külliyât-ı Kâtibi, İskendernâme, Leyla ve Mecnun, Mesnevî gibi eserler bu alanın önemli örneklerindendir.

Tarih Kitapları

Tarih içerikli kitaplar arasında şahnâmeler ve gazavatnâmeler ilk sıralarda yer alır. Firdevsî'nin Şahnâme’si Osmanlı sarayı ve şehirlerinde okunup dilden dile aktarılmıştır. Bu örnekten yola çıkılarak Osmanlı hükümdarlarının savaşları, kahramanlıkları şahnâme tarzında yazılıp miyatürlerle resimlendirilmiştir. 

Belli bir seferi, gazayı veya fethi konu alan gazavatnâmeler, sadece sultan için değil, paşalar ve serdarlar için de yazılmış ve resimlenmiştir.  Genelde manzum ve mesnevî türünde tertip edilen gazavatnâmelerde gazayı yapan kişi ön plâna çıkarılmış ve metin o kişinin etrafında geliştirilmiştir.

Osmanlı padişahlarının soyunu Âdem’den başlayarak tüm din ve tarih büyüklerine bağlayan Silsilenâme türündeki resimli yazmalar, ilk kez III. Mehmed döneminde yazılmıştır. Silsilenâmelerin Osmanlı devlet adamları tarafından sultana, İstanbul’un ileri gelen devlet ricaline veya başka saraylara hediye edilmek üzere hazırlatıldığı ya da satın alındığı düşünülmektedir.

Sünnet düğünü şenliklerinin anlatıldığı Surnâme türündeki resimli yazmalar ilk kez III. Murad döneminde hazırlanmıştır. Surnâme-i Hümayun adlı eserde III. Murad’ın şehzadesi Mehmed’in 1582’deki sünnet düğünü şenliği anlatılır. Dönemin sosyal ve eğlence hayatına ışık tutan ve kültür tarihi için bir belgesel niteliği taşıyan Surnâmeler eğlence, şenlik, gösteri, esnaf alayı ve türlü maharetleri konu alan zengin sahneler kazandırmıştır.Levnî'nin resimlediği Surnâme-i Vehbî de bu alandaki başyapıtlardan kabul edilir.

Peygamberler tarihi veİslâm tarihi alanlarındaki yazmalarda da minyatürlere rastlanmaktadır. Hz. Muhammed (sav)’in hayatını anlatan beş ciltlik Siyer-i Nebî ve Zubdetu’t- Tevârîh bu sahanın önemli minyatürlü eserleridir.

İlmî Kitaplar

Denizcilik, coğrafya, astroloji, şifalı bitkiler ve ilaçlar, tıp, mekânik gibi alanlardaki yazma eserlerin bir kısmında da minyatürlü anlatımlara yer verildiğini görmekteyiz. Kitab-ı Bahriye, Ali Macar Reis Atlası, Acâibü’l-Mahlûkat Garâibü’l-Mevcûdat, Falnâme, Cerrahiyet'ül-Haniyye bu alandaki minyatürlü eser örneklerindendir.

Albümler

Osmanlı Nakkaşhanesi’nde 16.yüzyılın ikinci yarısından itibaren albüm yapımcılığı geliştirilmiştir. Sanatkârların tasvirlediği meclis, hamam, kahvehane, derviş gibi minyatürler veya mürekkep resimleri albümlerde yer almaya başlamıştır.