Çini Sanatında Teknikler

Lüster (Perdah) Tekniği: Lüster tekniği ile yapılan çinilerin ilk örnekleri Abbasiler döneminde Irak'ta görülür. Çini üzerinde madeni bir parıltı oluşan bu teknik bir sır üstü uygulamasıdır. Grimsi sarı renkte olan hamura verilen formlar beyaz, mavi, mor veya yeşil renkte sırlarla kaplandıktan sonra fırınlanır. Fırınlanan zemin gümüş ve maden alaşımlı bir karışımla, lüster denilen maden oksidiyle boyanarak tekrar düşük ısıda pişirilir. Lüster renkleri fırında sarı ve kahverengi tonlarında madeni parıltılı bir desen bırakır. Lüster tabakasının kalınlığı, farklı maden oksitlerin bileşimleri çini üzerinde farklı etkiler oluşturmaktadır.

Minai Tekniği: Büyük Selçukluların bulduğu minai tekniğindeki çiniler genellikle yıldız, sekizgen, üçgen ve baklava formlardan oluşur. Hamurları ince taneli, sert bir yapıya sahip olup, sır altı ve sır üstü boyama birlikte uygulanır. Mavi, turkuaz, yeşil, mor gibi ısıya dayanıklı renkler sır altına, siyah, beyaz, kırmızı ve altın yaldız gibi ısıya daha az dayanıklı olan renkler ise sır üstüne sürülür. Böylece çok renkli bir yüzey elde edilir. Bu sebeple zaman içinde “heft reng” yedi renk tabiriyle anılan bir teknik olmuştur.

Mozaik Tekniği: Mozaik tekniği eski uygarlıklarda kullanılmaya başlanmıştır. Yapıda çini mozaiğin monte edilecek olan yerinin kalıbı çıkarılır. Böylece kalıplar kullanıldığı için kabartmalı yüzeylerde rahatlıkla uygulanabilmektedir. Pişirilmiş olan çini plakalar arka yüzeyleri konik olacak şekilde desenlerine göre kesilir. Hazırlanan kalıbın içine çini parçaların sırlı yüzeyleri alta gelecek şekilde yerleştirilip üzerine harç dökülür ve yapının istenilen yerine monte edilir.

Renkli Sır Tekniği: Renkli sır tekniği uygulaması için çini hamurunda kuartz ve silis oranı yüksek olan kırmızı hamur kullanılmaktadır. Plakalara desenler geçirildikten sonra motiflerin kontur bölümlerinden balmumu veya nebati yağı ile geçilir ve kompozisyon renkli sırlarla boyanır. Pişirildikten sonra kırmızı veya siyah renge dönüşen kontur bölümleri sayesinde renkli olan sırların birbirlerine karışması önlenmiş olur. Kobalt mavisi, sarı, siyah, mor, leylak, fıstık yeşili gibi çok çeşitli renkler kullanılabilmektedir.

Çok Renkli Sıraltı Tekniği: Astar çekilen çini levhaya istenilen kompozisyon dış çizgileriyle çizilir. Motifler istenilen renklere boyanıp çini levha sır içine daldırılıp kurutulur. Fırında pişirildikten sonra levha üzerinde ince bir cam tabakası halinde saydam sır bütün renkleri parlak bir biçimde gösterir.


Çini Sanatında Kullanılan Malzemeler

Sır: Çini levhaların üzerini ince, camsı tabaka şeklinde kaplayan maddedir.  Kimyasal olarak içerisinde alkali ve toprak alkalilerin oluşturdukları silikat karışımın uygun sıcaklıklarda eritilip soğutulması ile elde edilir. Hatasız bir sır tabakası için, sırrın üzerine çekildiği çamur ile normal koşullarda fiziksel ve kimyasal bağlar kurması önemlidir. Aksi taktirde sır üzerine çatlamalar oluşur. Çini levhaların sırlanmasıyla eserler sıvı ve gazlardan korunduğu gibi levha üzerinde parlak ve kaygan bir yüzey oluşturur. Ayrıca renk verici oksit ve boyaların karıştırılması ile şeffaf olan sır renklendirilerek de kullanılabilir.

İznik çinilerinin yapımı (sıraltı);

Seramik hamurunun hammaddeleri silika, kil ve frittir. Ebu'l-Kasım’ın klasik hamur tarifinde on ölçü silika, bir ölçü cam frit ve bir ölçü ince beyaz kilden oluşmaktadır. Silikanın doğal formu ne olursa olsun, kullanmadan önce yüzey alanın hacme olan oranını bilmek için öncelikle öğütülmesi gerekmektedir. Hamurda tüm yabancı maddelerden arındırılmış bir ölçü beyaz kil de bulunmaktadır.

Sıraltı çiniler bisküvi pişirimi yapılmış ürün üzerine uygulanmaktadır. Bisküvi pişirimi yapılmış ürünlerin uygulamasına geçmeden önce uygulanacak olan dekorların daha hassas, renklerin canlı çıkması ve dekorlama işleminde pürüzsüz bir yüzey elde edilebilmesi için mevsim şartlarına göre doğal kurumaya bırakılan ürün üzerine astarlama işlemi yapılır. Kurutulmuş ürünün bisküvi pişirimi yapılır. (Astar: Üzerine kaplandıkları çamurun birleşimine yakın ve daha ince taneli beyaz pişen bir karışımdan ibarettir. Akışkan kıvamında olan astar kuru plakanın üzerine dökülerek kaplanmaktadır. Astarlanan ürün kurumada bırakılır ve bisküvi pişirimi yapılır.)

Tasarlanan desen dekorlanacak olan yüzeye aktarılmadan önce ürün, çapaklarından arındırmak  ve pürüzsüz bir yüzey elde etmek için zımparalanır. Bu işlemlerden sonra desen ürün üzerine aktarılır. Çizilen desenler tekniğine uygun olarak delindikten sonra, mamulün üzerine konur ve kömür tozu kullanılarak desenin ana hatları geçirilir. Desenin ürün üzerine aktarımı serbest elle çizilerek yapılabilir. Desen kaymalara neden olmaması için merkezden dışarıya doğru mamül üzerine aktarılır.

Tahrirlenecek olan yüzey; karo, vazo, tabak vb. olabilir. Bisküvi mamullerde gizli çatlak, yağ veya boya lekesi, kesinlikle toz olmamalıdır. Bisküvi mamullerin, astarları zımparalama sırasında kazınmış olmamalıdır. Tahrir boyasının kıvamını ayarlamak önemlidir. Boya ne çok koyu ne de çok sulu olmalıdır. Eğer çok koyu olur ise fırça yürümez, çok sulu olursa boya dağılır. Çini uygulamalarında tahrir veya boya yaparken parmakların dekorlanan kısımlarla temasta bulunmaması gereklidir. Değme olursa tahrir veya boyalar sürtünmeden dolayı dağılır. Tahrirlemede bir önemli konu da file çekimidir. Fileler tabak veya dairesel desenlerde uygulanmaktadır. Fileler desende kenar suyu ile ana desenin ayırımında desenlerin bitim yerlerine çekilebilir. Genelde fileler birbirlerine paralel düz veya daire çekilir. Tirilin veya fırça kullanarak, çizgi bütünlüğünü sağlayacak şekilde çekilebilir. Dik formlarda fileler turnet yardımıyla çekilir. Tahrirleme işlemi desen özelliklerine göre nüanslı şekilde uygulanabilir. Tahirirleme işleminin amacı hem desenin belirlenerek estetik bir görünüm elde edilmesi hem de boyama işlemi sırasında boyaların birbirine karışmaması için gereklidir.

Sıraltı süslemenin yapımında kullanılan pigment asıllı boyalar, birlikte kullanıldıkları saydam sır tabakasının altında gösterdikleri değişik renk tonları ve derinlik etkisi ile uygulandıkları seramik eşyaya ayrı bir görünüm ve değer kazandırırlar. Boyalar, fırça ile yapılacak uygulamada kolaylıkla kullanılabilecek şekilde ince pudra hâlinde öğütülmüş, üzerlerini örten sır tabakasının altında akma ve erime yapmadan ve istenilen renk bozulmadan sabit kalacak şekilde hazırlanan ve aynı zamanda sırlarda olduğu gibi kimyasal yapılarını belirleyen moleküler formüle sahip bileşiklerdir. Tüm sıraltı boyalarının katkı maddesi olarak minimum % 5-10 oranında plastik ve beyaz pişen kil veya kaolin katılır.

Demir oksit: Kahve, kızıl kahve, kırmızı, sarı

Bakır oksit: Mavi, mavi-yeşil

Mangan oksit: Mor, kahverengi

Kobalt oksit: Mavi, turkuaz, sarı

Nikel oksit: Gri, kahve, mavi, pembe

Uran oksit: Sarı, turuncu, kırmızı

Krom oksit: Sarı, yeşil, pembe

Altın bileşikleri: Kırmızı, pembe

İridyum bileşikleri: Siyah, gri

Platin bileşikleri: Gri

Çini sanatında kullanılmakta olan boyalar, direkt metal oksitleri olarak kullanıldıkları gibi ayrıca çözeltileri (tuzları), karbonatları, fosfatları, arsenatları ve pigmentler yapılan katkılarla kullanılabilirler. Çinide kullanılacak olan metal oksitlerin, üzerine uygulanacağı alt yapıda kullanılan çamur, beyaz pişen kil, kaolen ve bir miktar şeffaf sırla karıştırılıp iyice öğütüldükten sonra bileşimlerine bazı organik maddeler, glikoz, şeker, pekmez, kitre, gliserin, çok az miktarda arap sabunu ve ya zamkı, dekstrin, karboksimetil selüloz (CMC) ve jelâtin karışımıyla kullanılabilirler.

Önce koyu renkler, sonra açık tonlar en sonunda kırmızı renk kullanılmalıdır. Siyah ya da mavi tahrirden sonra, lacivert, açık mavi, yeşil, mor, turkuaz, sarı ve kırmızı renkler sırasıyla kullanılmalıdır. Önce koyu renkler sonra açık renkler kullanılmalıdır. Ton ayarlaması yaparken kullanacağımız boyanın açık olması için boyaya su ekleyebilir, koyu olmasını istiyorsak boyanın suyunu alırız veya içerisine koyu boya katılabilir. Boyanacak mamul çok açık ya da çok koyu boyanmamalıdır. Boyanın dibe çökmesi nedeniyle sürekli olarak karıştırılmalıdır. Boyada su fazla olduğunda çamur daha çabuk dibe çöker. Boya, çok kalın sürüldüğünde sır parlamaz. Çini boyaları, özellikleri ve kullanım şekillerine uygun kullanılmalıdır. Turkuazın ince ve homojenliği sağlanırken kırmızı renk boyanın çok katlı olması gerekir. Boyaların bu tür özelliklerine dikkat edilmediği taktirde sırlı pişirim sonrası istenmeyen renk tonları ile karşılaşılır. Boyaların kimyasal bileşimlerindeki hatalarda pişirim sonrasında görülür.

Sıraltı dekorlama tekniğinde boyalar sırla beraber piştiği için renk paleti diğer dekor boyalarında olduğu kadar zengin değildir. Bunun sebebi bazı oksitlerin ısı karşısında yüksek dereceye dayanıklı olmayışıdır. Geleneksel İznik Altyapı (Yüksek Kuvarslı) %85-95 ısı: 900-1050 C’de, Kütahya Altyapı (Düşük Kuvarslı) %30-35 ısı:950-1050 C’de pişirilir. Kobalt, krom, mangan hariç diğerleri l000 C'nin  üzerine çıkılınca renklerde açılmalar meydana gelebilir. Genellikle 900-950C   dereceli pişirimlerde daha iyi sonuçlar elde edilmektedir.