Kalem İşi Teknikleri

Sıva Üstü Kalem İşi

Klâsik mimarî eserlerin birçoğunda bu teknik kullanılmıştır. Horasan veya çimento harçlı sıva üstüne iki değişik şekilde ayrı ayrı malzemelerle uygulanmaktadır.

1.Sıva yüzeyine sürülen kireç badana üzerine kalem işleri yapılmaktadır. Kullanılan malzeme; toprak, bitkisel ve metal oksit boyalarla, bu boyaları yapıştırıcı özelliği olan Arap zamkı ve yumurta akı iken, son yüzyılda tutkal olan yapıştırıcı malzemenin harmanlanmasıdır. Nakışlar kalıplara çizildikten sonra kalıplar üzerindeki resimler iğne ile delinerek sıva üzerine aktarılır, daha sonra renklendirilir ve tahrirlenir.

Bu türdeki kalem işlerinin en eski örnekleri Osmanlı Dönemi’nde 15. yüzyıldan itibaren görülmektedir. Malzemenin kalitesi, mimarinin dayanıklılığı ve bakıma göre kalem işleri uzun yıllar kalıcı olabilmektedir. Bugün orijinalliğini koruyabilmiş en eski kalem işleri 15. yüzyıl başlarına ait Bursa ve Edirne’deki cami ve türbelerde bulunmaktadır.

2.Sıva üstü çalışma, yağlı boya kullanılarak yapılan tekniktir. Horasan, çimento ve harçlı sıva üzerine alçı sıva sürülür. Bu zemin üzerine de macun çekilerek çalışma zemini hazır hâle getirilir ve yağlı boya malzemesi ile tezyinata geçilir. Daha çok 18. ve 19. yüzyıllarda çalışılmış bir tekniktir. Genellikle renkli taş ve mermer taklidi yapılır ve kemerlerde karşımıza çıkar.

Ahşap Üstü Kalem İşi

Osmanlı’da sıva üstü kalem işlerinden sonra en çok kullanılan teknik ahşap üstü kalem işidir. Dış etkenlerden yalıtılmış olması, taşıyıcı zeminden çok dekorasyon amacıyla yapılması, sıva üstü tekniğine göre çok daha kalıcı ve dayanıklı olmasını sağlamıştır. Yapılan tezyinatın üzerine çekilen şeffaf sır tabakası da önemlidir. Bu tabakadan dolayı yapılan işlere lâke veya edirnekârî de denilmektedir. Kullanılan boya malzemesi yağlı boya veya tutkalla olmalıdır. Yağlı boya kullanıldığı zaman tezyinatın üzerine sır tabakası farklı şekilde sürülür veya hiç sürülmez. Mimar Sinan’ın eserlerinde özellikle camilerde görülmektedir. Hünkâr mahfili tavanları ve müezzin mahfili tavanlarında bu süslemelere yer verilmiştir. Kimi zaman desenler tezhip kadar ince ve itinalı çalışılmış; bu örneklerde altın varak bolca kullanılmıştır. Ustalık isteyen bir tekniktir, çalışmaların çoğu atölyede tezgâh üzerinde çalışılıp sonra yerine monte edilmektedir.

Taş veya Mermer Üstü Kalem İşi

Bu teknikte boya malzemesi tutkallı veya yağlı boya türündedir. Mermer üstü süslemede özellikle altın varakta kullanılmıştır. Sıva üstü tekniğine göre daha fazla zaman ve itina ister. Rüstem Paşa Camii kapı üstü konsollarında, Sultan Selim Türbesi’nde, Edirne Selimiye Camii kemer altlarında güzel örnekleri görülmektedir.

Deri ve Bez Üstü Kalem İşleri

Kaplamalı ahşap konstrüksiyon üzerine deri veya keten bezinin gerilerek bir tuval şeklini almasından sonra kalem işi uygulanmasına geçilir. Kullanılan malzeme genellikle yağlı boya ve tutkallı boya türündendir. 18. ve 19. yüzyıllarda daha çok kullanılmış bir tekniktir.

Malakârî Tekniği

Bu teknikte motifler alçı kabartma olarak uygulanmış ve kendi içinde üç bölüme ayrılmıştır: Normal malakârî, müzeyyen malakârî verölyef malakârî.

Bu teknikte sıvalı alanlara yapılacak malakârînin çeşidine göre 3-5 mm. kalınlığında alçı sıvanır. Sıvanmış alçının kuruması beklenmeden sistre edilerek düzeltilir. Üzerine yapılacak olan tezyinat, tozlanarak çıkartılır. Özel bıçaklarla motiflerin kenarları zemine eğimli olarak düzenli bir şekilde kesilir. Desenlerin zeminleri göz önünde bulundurularak motifler kabartma şeklinde elde edilir. Bu tür malakârîye düz malakârî denilmektedir. Motiflerin içleri, detayları kesilip oyulursa müzeyyen malakârî olarak adlandırılır.

Rölyef malakârîde kesme işlemi farklılık gösterir. Motiflerin yanları zeminde sıfırdan hareket eder. Özel bir kabartma işlemidir. Taş oyma işçiliğinde olduğu gibi motifler detaylı bir şekilde kesilir.

Malakârî tezyinatını Kadırga’da bulunan Sokullu Mehmet Paşa Camii’nin fevkani avlusuna giriş bölümünde, iki tavan ve şadırvanın kubbe eteklerinde görebiliriz.

Son olarak kabarık desenlerin zeminleri farklı renklerle boyanır. Mercan, aşı kırmızısı, kobalt, turkuaz mavi ve yeşil en çok kullanılan renklerdir.