Cilt Çeşitleri

Cildi malzemesine göre deri, kumaş, ebru, murassa ve lâke olarak sınıflandırabiliriz. Malzemesi deri olan cilt süslemesi, motifler ve teknikler açısından çok çeşitlilik gösterir.

1.DERİ CİLT

a. Şemseli Ciltler

Adını deri üzerine işlenen şemse motifinden alan bu ciltler, bezeme veya tezyinat tarzına göre çeşitlenir. Kabartma motifler deri renginde bırakılıp zemin altınlanırsa alttan ayırma şemse; zemin deri renginde bırakılıp motifler altınlanırsa üstten ayırma şemse; zemin ve motifler beraberce altınlanırsa mülemma’ şemse; zemin ve motifler altınla bezenmeden deri renginde bırakılırsa soğuk şemse; köşebent şemse ve diğer bölümlerde farklı renkte deriler kullanılırsa mülevven şemse; daha çok kapağın iç kısmında görüldüğü üzere deri kat'ı tekniği ile oyulur ve farklı renkte deri, kumaş veya kâğıt zemin üzerine yapıştırılarak meydana getirilirse müşebbek şemse adını alır.

b. Zerbahar Cilt

18 ve 19. yüzyılda görülen ve kafes şemse olarak da adlandırılan bir süsleme tarzından ismini almıştır. Kabın üzerine ezilmiş altın ile parmaklıklar şeklinde çizgilerle yapılan tezyinat, orta kısımda veya kap yüzeyinin tamamına yayılmış hâlde bulunur.

c. Yekşah Cilt

Motifler deri yüzeyine yekşah denilen ucu sivri metal aletle bastırılarak yapılır. Bu tarz işleme, zerbahar ciltlerde de gözükür.

d. Zerdûz Cilt

Deri üzerine sırma ipliklerle işlenen cilt tarzıdır.

e. Simdûz Cilt

Deri üzerine gümüş ipliklerle işlenen cilt tarzıdır.

2. KUMAŞ CİLT

Mukavva üzerine kadife, ipek, keten veya işlemeli kumaşların kaplanması ile yapılan ciltlerdir.

3. EBRU CİLT

Hem kabın içinde hem de yan kâğıdı olarak kullanılan ebru, kabın mukavvasını deri yerine kaplayarak cilt vazifesi de görmüştür. Ebru ve kumaş ciltler, dayanıklı olmaları için dört bir kenarından deri ile şeritlenmiş bir şekilde karşımıza çıkmıştır.  Bu tarz kablara da çârkûşe cilt denmektedir.

4. MURASSA CİLT

Kuyumculukla ilgili olan bu tarz cilt fildişi, sedef, altın, yakut, yeşim, zümrüt gibi kıymetli taş ve malzemenin, kabın üzerine yerleştirilmesi ile meydana getirilir. Daha ziyade Kur’an-ı Kerim’lerde ve sultanlar için yapılan işlerde örneklerine rastlanır.

5. LÂKE CİLT

Vernik anlamına gelen lâk kelimesinden lâke ismini almış olan bu tarz ciltler ruganî veya edirnekâri olarak adlandırılır. Kabın mukavvası veya üzerine geçirilen deri perdahlanıp pürüzsüz hâle getirilir. Bu satıh üzerine altın ve boya ile nakış veya minyatür yapıldıktan sonra bir kaç kat hususî vernik çekilir.